لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

در میان آثار سنایی غزنوی حدیقه الحقیقه و شریعه الطریقه از تمایز و تشخص قابل توجهی برخوردار است؛ زیرا در قالب داستان های آن، مجموعه-ای از رمزها، نمادها و کاربردهای آنها به مخاطب ارائه می شود. حدیقه الحقیقه از منظومه هایی است؛ که بر بسیاری از شاعران تأثیر گذارده است. سنایی با سرودن این منظومه، باب تازه ای را در سرایش منظومه های عرفانی در تاریخ ادب و عرفان گشود. شاعران بزرگی همچون خاقانی و نظامی به ترتیب تحفه العراقین و مخزن الاسرار را تحت تأثیر مستقیم این منظومه سرودند، و سال ها بعد، عطّار و مولانا سرایش مثنوی های عرفانی را به اوج تکامل رساندند. در میان این نمادها، کاربرد عناصر نباتی به ویژه گیاهان قابل تأمل و توجه می باشد. برخی از این گیاهان نمادهایی هستند؛ که نه تنها به این اثر منتسب می باشند؛ که تجلی آنها میان سایر ملل به وفور قابل مشاهده است. نگارندگان در این مقاله به بررسی کاربرد و نماد تعدادی از گیاهان پرداخته اند. نتیجة حاصل شده بدین صورت است؛ که سنایی در مثنوی حدیقه الحقیقه و شریعه الطریقه نیز مانند سایر آثارش برای بیان هر چه بهتر مضامین و مفاهیم از عناصر نمادی و اسطوره ای استفاده کرده است.

زمینه و هدف: هدف اصلی این پژوهش بررسی و تحلیل عوامل بازدارندۀ فرد از ارتقا و رشد هوش معنوی از نظر مولانا و سنایی بر اساس دو اثر مثنوی و منظومۀ حدیقه میباشد. از این رو تلاش شده است تا ابتدا هوش معنوی را بعنوان یک از مهارتهای درونی و متعالی، را جهت یافتن مسائل معنوی و ارزشمند زندگی از نظر اندیشمندان برجستۀ این حوزه بررسی نماییم، سپس موانع هر یک از مؤلفه ها و گزاره های این نوع از هوش را که به صورت اختصاری با عنوان SQ شناخته میشود، از نظرگاه عرفانی مولانا و سنایی تحلیل نماییم. روش پژوهش: پژوهش پیش رو بشیوۀ توصیفی-تحلیلی بر مبنای مطالعات کتابخانه ای و روش سندکاوی انجام شده است. جامعۀ آماری پژوهش شامل مثنوی معنوی و حدیقۀ سنایی میباشد. جهت دستیابی به اهداف پژوهش، مصادیق و نمونه ها بر اساس مؤلفه هایی که روانشناسان هوش معنوی از جمله گاردنر، زوهر و مارشال مطرح نموده اند، تحلیل و واکاوی خواهد شد. یافته های پژوهش: یافته های پژوهش حاکی از آن است که در دو اثر مورد بررسی، مولانا و سنایی عوامل، حجابها و موانعی را که سبب بازدارندگی روح از تعالی و رسیدن به درجات عالی معنویت میشوند در قالب مؤلفه ها و گزاره های گوناگون مورد توجّه قرار داده و سالک راه طریقت را از به دام افتادن در ورطۀ این حجابها برحذر داشته اند. نتیچۀ پژوهش: نتایج حاصل از این پژوهش نشان میدهد که مولانا و سنایی همراستا با علم رونشناسی نوین مؤلفه های هوشمند معنوی از جمله برخورداری از تفکر انتقادی و خلاق، توجّه به امر مقدّس و متعالی، توکل، پرهیز از تقلید، صبر و شکیبایی، بالا بردن آستانۀ تحمّل، توجه به رسالت اجتماعی فرد بعنوان عضوی از جامعه و. . را مدّ نظر داشته اند و برای هر یک از این گزاره ها، عوامل بازدارنده و حجابهای راه را جهت ارتقا ظرفیت تعالی هوشمند معنوی، بخوبی تحلیل و تبیین نموده اند.

مقاله حاضر به مقایسه بعضی از ابیات مندرج در حدیقه سنایی مصحح مدرس رضوی در سال 1330، با ابیات قدیمی ترین نسخه خطی حدیقه سنایی به نام فخری نامه که در سال 552 هـ کتابت شده پرداخته است وسعی به عمل آمده تا دلایلی برای اثبات اینکه حدیقه دارای دو تحریر متفاوت است ارائه شود. به نظر می رسد حدیقه یک بار در ده هزار بیت با عنوان حدیقه الحقیقه و شریعه الطریقه و باری دیگر توسط خود شاعر در پنج هزار بیت با عنوان فخری نامه تدوین شده است. همین دو تحریری بودن متن از دلایل مهم تفاوت فاحش نسخه های خطی حدیقه سنایی است.  

سنایی غزنوی، از شاعران سده ششم هجری و نخستین سراینده بزرگ شعر عرفانی در سبک عراقی است. او مثنوی حدیقه الحقیقه و شریعه الطریقه را که بیانیه شعر نمادین عرفانی به شمار می رود، سروده است. تمثیل شهر کوران را نیز در شعر فارسی، نخستین بار سنایی در حدیقه و پیش از سنایی، ابوحیان توحیدی در سده چهارم هجری در مقابسات خویش، به منظور شرح سخنی از افلاطون، به نثر عربی نقل کرده است. کوری نام رمانی از ژوزه ساراماگو، نویسنده پرتغالی وبرنده جایزه نوبل ادبی در سال 1998 میلادی است. نگارنده در این مقاله، با تاکید بر دو اصلاح اقتباس و توارد، به بررسی و نقد تطبیقی این آثار پرداخته است.

دیدار سنایی با پیر در بخشی از کتاب حدیقه الحقیقه با پرسش هایی درباره سرزمینی که وی (پیر خردمند) از آنجا آمده، همراه است. پیر آن جایگاه را «شهرخدا» می نامد و از ویژگی های آن برای شاعر سخن می گوید:گفتم آخر کجاست آن کشور                                   گفت: از کی و از کجا برترجای کی گویمش که شهرخدای                             جای جان است و جان ندارد جایدر این مقاله بررسی ماهوی و جغرافیایی شهری که سنایی آن را «شهر خدا» می نامد، موردنظر است. این سرزمین را سهروردی «ناکجاآباد» و «عالم مثال» و یا «عالم صور معلقه» هم نامیده است. هدف مقاله پیش رو، بحث درباره ویژگی های این شهر است. «شهر خدا» در نظر عارفانی چون سنایی، سرزمینی ماورایی است که عارف می تواند با گریختن از قبای جسم به سوی آن راهی شود، سرزمینی است که منشا و مرجع تمامی ارواح است. همه آنچه در زمین وجود دارد ریشه در آن سرزمین دارد. بحث درباره تاثیرپذیری سهروردی از سنایی در آفرینش ناکجاآباد و عالم مثال هم از دیگر اهداف این جستار است. همچنین ویژگی های آرمان شهری این سرزمین آن را به ایده مدینه فاضله (یوتوپیا)ی فیلسوفان نزدیک می کند.

خردگرایی به مثابه مؤلفه­ ای بنیادین و کارمایه­ ای اساسی، همواره جزئی ثابت در شعر و هنر ایرانی بوده است؛ چه تعالی اجتماعی و تکامل تمدن، متوقف بر خردورزی و بهره مندی از این عنصر در جهان­ بینی است. اگرچه سنت غالب سبک خراسانی، «طبیعت­ گرایی» بوده است، با این همه شاعران این سبک فکری، به خردگرایی نیز بی توجه نبوده اند و مضامین مرتبط با خرد در میان اشعار این دسته به خوبی هویداست. هدف از این نوشتار بررسی جایگاه این عنصر در شعر سنایی و عمدتاً در حدیقه الحقیقه است. بررسی محتوای حدیقه الحقیقه حکایت از بسامد بالای مضامین و مفاهیم مرتبط با خرد و خردگرایی نزد شاعر آن دارد، به طوری ­ که تکرار 13 بار واژه «عقل»، 3 بار واژه «خرد» و ترکیبات آن، 9 بار «عقل کلی» و 1 بار «اللباب» در 22 بیت فصل اول منظومه حدیقه الحقیقه نشان از رویکرد عقلایی و خردمندانه سنایی در کتاب دارد.

اسطوره و کهن الگوهابیان کنندة آرزوها و افکار جوامع بشری مملو از حکایاتی هستند، پیرامون خدایان، پهلوانان، موجودات فراطبیعی و حوادث خارق العاده که در زمان های آغازین به وجود آمده اند، و در هر سرزمینی بخشی از هویت، تمدن و فرهنگ آن سرزمین به شمار می روند. روایت های عرفانی یکی از اساسی ترین محمل ها برای بروز کهن الگوها و اسطوره ها می باشند، و اسطوره های عرفانی از بن مایه های پرکارکرد در تاریخ و ادبیات فارسی به ویژه سرودهای عرفانی هستند. به همین جهت بررسی کارکردهای معنایی و تحلیل و تفسیر آنها موجب خواهد شد؛ که خوانندگان آثار عرفانی، به درک و دریافت روشنی از این اسطوره ها در حوزة عرفان دست یابند. نگارندگان با توجه به اهمیت نماد پردازی روایت های عرفانی و لزوم تفسیر آنها برای درک متن و حصول کارکردهای روایی آن به بررسی عناصر اسطوره ای عرفانی پرداخته اند. از آن جاییکه روایت های عرفانی از تمام اجزای فرهنگی و اندیشة بشری علی الخصوص کهن الگوها بهره می برند، در این مقاله برآنیم؛ که با جستجو در حدیقه الحقیقه و شریعه الطریقه به بررسی کاربرد عناصرخیالی اسطوره های عرفانی به شیوة تحلیلی بپردازیم.

حدیقه الحقیقه و شریعه الطریقه از سنایی غزنوی، یکی از مهم ترین و تاثیرگذارترین منظومه های صوفیانه در ادب فارسی است که تا امروز چند بار تصحیح و شرح شده است؛ اما هیچ کدام از شرح ها و تصحیحات این اثر جامع و به دور از لغزش نیست. مسئله تحقیق در این جستار آن است که چه ابیاتی در حدیقه به آیات و احادیث اشاره دارد و شارحان در شرح های نوشته شده توجهی به آن نداشته اند؛ همچنین کدام ابیات به تصحیح نیاز دارد. در این پژوهش، نسخه تصحیح شده محمدتقی مدرس رضوی اساس قرار گرفت. سپس با توجه به محور افقی و عمودی ابیات و دقت در ابیات همگون یا تحریرهای متفاوت از یک بیت و نسخه بدل ها، برای بعضی واژه ها که نادرست می نماید، صورت های مرجحی پیشنهاد شد؛ همچنین برخی از ابیاتی شرح شد که به آیه یا حدیثی اشاره دارد.